برای انتخاب نرم افزار ساخت آزمون آنلاین، فهرست امکانات فروشنده کافی نیست. نوع سؤالهای شما، روش تصحیح، ورود دانش‌آموز و اینترنت او هم تعیین‌کننده‌اند. ابزاری که روی کاغذ همه‌چیز دارد، ممکن است فرمول‌های فارسی را روی گوشی به‌هم بریزد یا برای ثبت پاسخ از دانش‌آموز حساب خارجی بخواهد. این راهنما هفت معیار برای کنار گذاشتن ابزار نامناسب و یک جدول مقایسه از قابلیت‌های چند ابزار و وضعیتشان در ایران به شما میدهد.
قبل از انتخاب: آزمون تستی است یا تشریحی؟
پیش از مقایسهٔ ابزارها چهار چیز را روشن کنید: پاسخها کلید مشخص دارند یا قضاوت مدرس می‌خواهند، سؤال به فرمول، تصویر یا فایل نیاز دارد، آزمون تمرینی است یا نمرهٔ رسمی، و به گزارش هر سؤال نیاز دارید یا فقط نمرهٔ کل.
یک جدول کوچک برای خودتان بسازید: کنار هر سؤال بنویسید خودکار تصحیح می‌شود یا دستی، متنی است یا تصویری یا فرمول‌دار، بارمش چقدر است و فایل لازم دارد یا نه.
سؤال | تصحیح خودکار یا دستی | متن، تصویر یا فرمول | بارم | نیاز به فایل |
|---|---|---|---|---|
نمونهٔ سؤال | خودکار / دستی | متن / تصویر / فرمول | بارم سؤال | دارد / ندارد |
بعد فقط ابزارهایی را بررسی کنید که همهٔ سؤالهای ضروری شما را پشتیبانی می‌کنند. ساخت آزمون تستی در بیشتر ابزارها ساده است و تفاوت ابزارها از سؤالهای غیرتستی شروع می‌شود.
برای نمونه، دبیر فیزیکی آزمونی دارد با ده سؤال تستی و دو سؤال که دانش‌آموز باید مراحل حل را بنویسد. اگر ابزار فقط تستی را خودکار نمره بدهد، دبیر باید دو سؤال دیگر را جدا و دستی تصحیح کند و نمرهٔ نهایی را خودش ترکیب کند.
کوییز تمرینی کنترل هویت سنگین نمی‌خواهد، اما امتحان نمره‌دار ممکن است شناسایی، محدودیت تعداد تلاش و گزارش قابل بایگانی لازم داشته باشد. هدف آزمون را قبل از ابزار تعیین کنید.
خیلی‌ها ابزار را با تعداد «نوع سؤال» انتخاب می‌کنند. اگر سه نوع سؤالی که واقعاً به کار می‌برید خوب پوشش داده شود ولی ورود و گزارش ضعیف باشد، تنوع بیشتر کمکی نمی‌کند.
۷ معیار: نوع سؤال، تصحیح، امنیت، گزارش، ورود ساده، موبایل، پشتیبانی
هفت پرسش زیر را با یک آزمون آزمایشی روی گوشی دانش‌آموز بسنجید. حتی اگر دنبال یک برنامه ساخت آزمون آنلاین رایگان هستید، یک آزمون کوچک با سؤال چندگزینه‌ای، پاسخ کوتاه، تشریحی و در صورت نیاز تصویر یا فایل بسازید؛ با نقش مدرس کلید و معیار را تنظیم کنید و با نقش شاگرد روی گوشی پاسخ بدهید.
نوع سؤال
بررسی کنید ابزار تک‌گزینه‌ای، چندپاسخی، پاسخ کوتاه، تشریحی، تصویر و فرمول و آپلود فایل را پوشش میدهد یا نه. مهم‌تر از فهرست، همان انواعی است که در آزمون‌های شما واقعاً می‌آیند. نمونه سؤالهای واقعی خودتان را در ابزار وارد کنید و ببینید فرمول و متن فارسی درست نمایش داده می‌شود.
تصحیح و بازبینی
تصحیح خودکار برای سؤال بسته است؛ برای تشریحی نمرهٔ دستی لازم است و باید ببینید ابزار محل ثبت نمره و بازخورد را کجا گذاشته. در پاسخ کوتاه، شکل‌های مختلف نوشتن یک جواب درست را آزمایش کنید؛ تصحیح خودکار نمی‌تواند دربارهٔ روش حل قضاوت کند. زمان نمایش پاسخ درست هم مهم است: اگر چند گروه در ساعت‌های مختلف آزمون می‌دهند، کلید را پیش از پایان آزمون همهٔ گروه‌ها منتشر نکنید. نمره دادن فقط مسئلهٔ ابزار نیست و چالش‌ها و روش‌های نمره‌دهی معلمان هم در این تصمیم اثر دارند.
امنیت و کاهش تقلب
امنیت چند جزء جدا دارد: چه کسی وارد شود، چند بار تلاش کند، ترتیب سؤال و گزینه چگونه جابه‌جا شود، زمان چقدر باشد و دسترسی به منابع بیرون چقدر محدود شود. هیچ تنظیمی تقلب را صفر نمی‌کند. طبق مستندات Moodle، مرورگر Safe Exam Browser ناوبری وب و میانبرهایی مثل Alt+Tab را محدود می‌کند و کلیپ‌بورد را پاک می‌کند، ولی این هم فقط بخشی از کار است. پژوهشی دربارهٔ دانشگاه پیام نور اصفهان هم راهکارهای کاهش تقلب را پنج دسته کرده است: طراحی آموزشی مدرس، فناوری، ساختار نظام آزمون، اقدام سازمانی و خودتنظیمی دانشجو. پس فناوری فقط یکی از پنج دسته است. سؤال کاربردی و خواستن توضیح هم یکی از راهکارهای جلوگیری از تقلب در آزمون آنلاین است، چون بیشتر از یک پاسخ قابل کپی نشان میدهد دانش‌آموز چه می‌داند.
گزارش و خروجی
نمرهٔ کل کمترین گزارشی است که باید بگیرید. گزارش هر سؤال نشان میدهد کدام مفهوم باید دوباره تدریس شود. پیش از خرید، گزارش را بگیرید: نام شاگرد، زمان ارسال، پاسخ هر سؤال و امتیاز را ببینید و خروجی را در ابزار مقصد، مثل Sheets یا Excel، باز کنید تا ترتیب ستون‌ها، شکل رقم‌ها و پاسخ ناقص درست باشد. دانشآموزان سنندج در پژوهش دانشگاه خوارزمی از فرصت گستردهٔ تقلب، اعتبار پایین نمره و نبود نظارت در آزمون آنلاین شاد گفته‌اند؛ پس امنیت و گزارش هر سؤال را دست‌کم نگیرید.
ورود ساده
برای کوییز تمرینی، به‌ویژه وسط برگزاری کلاس آنلاین، ورود با کد یا لینک بدون حساب بهترین حالت است. برای امتحان نمره‌دار، شناسهٔ مشخص منطقی‌تر است تا بدانید هر پاسخ دقیقاً مال کیست. محدود کردن به یک پاسخ در بعضی ابزارها حساب کاربری لازم دارد؛ مثلاً در Google Forms ورود با حساب Google. اگر همهٔ دانشآموزان آن حساب را ندارند، این محدودیت عملی نیست.
موبایل
بیشتر دانشآموزان با گوشی پاسخ می‌دهند. ساخت آزمون، پاسخ تشریحی، فرمول، زمان‌سنج و ارسال نهایی را روی گوشی واقعی بیازمایید و خوانایی متن فارسی و تصویر را ببینید. بپرسید پاسخها خودکار ذخیره می‌شود یا نه و بعد از قطعی اینترنت می‌شود دوباره وارد شد یا نه. در Google Forms پاسخ نیمه‌کارهٔ کاربر به‌صورت پیش‌فرض تا ۳۰ روز پس از آخرین ویرایش خودکار ذخیره می‌شود، مگر سازنده آن را خاموش کند.
پشتیبانی و دسترسی در ایران
مسیر پشتیبانی، امکان گرفتن خروجی و بازیابی داده را بررسی کنید. وضعیت رسمی سرویس خارجی در ایران را جدا بسنجید. ایران دوره‌های اختلال شدید اتصال داشته است و OONI نمونه‌ای از آن را در ۱۹ و ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵ ثبت کرده. پس از ابزار بپرسید: پاسخ ذخیره می‌شود؟ ورود دوباره ممکن است؟ زمان ادامه پیدا می‌کند؟ تلاش جدید حساب می‌شود؟
فرض کنید مدیر یک آموزشگاه کنکوری سه ابزار را بررسی می‌کند. به‌جای مقایسهٔ امکانات، یک آزمون ده‌سؤالی می‌سازد: هشت تستی، یک مسئلهٔ فرمول‌دار و یک تشریحی. بعد از سه دانش‌آموز می‌خواهد با گوشی خودشان پاسخ بدهند. در ابزار الف فرمول‌ها در متن راست‌به‌چپ به‌هم می‌ریزد؛ ابزار ب برای «یک پاسخ برای هر نفر» حساب کاربری خارجی می‌خواهد که بعضی دانشآموزان ندارند؛ ابزار ج فایل خروجی دارد ولی ستون پاسخ تشریحی را خالی می‌گذارد. آخر سر، ورود ساده را برای کوییزهای تمرینی و هویت مطمئن و خروجی کامل را برای آزمون‌های ماهانه جدا می‌کند.
سایت آزمون آنلاین بسازیم یا از سرویس آماده استفاده کنیم؟
برای معلم و مدرس مستقل، سرویس آماده تقریباً همیشه کافی است. سامانه‌ای که روی سرور خودتان نصب می‌شود، مثل Moodle، برای آموزشگاهی منطقی است که بانک سؤال مشترک، چند مدرس و کنترل بر داده می‌خواهد. ساخت سایت آزمون آنلاین از صفر فقط وقتی توجیه دارد که نیاز خاصی دارید که هیچ‌کدام از این دو پوشش نمی‌دهند.
برای انتخاب برنامه ساخت آزمون آنلاین سه گزینه دارید: سرویس آماده مثل Google Forms، Microsoft Forms، Wayground (نام جدید Quizizz)، Kahoot و پرس‌لاین؛ سامانهٔ متن‌باز روی سرور خودتان مثل Moodle با کنترل کامل؛ و توسعهٔ اختصاصی.
برای ساخت کوییز آنلاین، «آزمون روی دامنهٔ خودمان» به‌تنهایی دلیل کافی برای ساختن از صفر نیست؛ بعضی سرویس‌ها، مثل پرس‌لاین، امکان جاسازی و دامنهٔ اختصاصی دارند. اگر مشکل شما فقط نشان و آدرس است، پیش از ساخت سایت آزمون آنلاین این امکان را در سرویس آماده بررسی کنید.
محدودیت اصلی نصب روی سرور خودتان این است که سرور، به‌روزرسانی، پشتیبان‌گیری و مدیریت فنی با خود مجموعه است. برای هزینه و زمان ساخت آزمونساز اختصاصی در ایران عدد معتبری در دست نیست، پس بدون برآورد تیم فنی سراغش نروید.
جدول مقایسهٔ معیارها
جدول زیر قابلیت‌هایی را که هر ابزار در راهنمای رسمی‌اش آورده کنار هم می‌گذارد. «اعلام نشده» یعنی در منبع رسمی نیامده، نه اینکه حتماً وجود ندارد. قیمت و رتبه‌بندی در جدول نیست. برای ساخت کوییز آنلاین، ستون‌هایی را که برایتان مهم نیست کنار بگذارید.
ابزار | نوع سؤال و تصحیح | امنیت و ورود | گزارش و خروجی | موبایل | وضعیت در ایران | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
آزمونساز شاد (کلاسا) | زمان‌بندی و لینک اختصاصی؛ تصحیح تشریحی در راهنما | ورود دانشآموزان در راهنما | فرمت خروجی نتایج اعلام نشده | بله، به راحتی و از طریق مرورگر | مخصوص پایه‌های هفتم تا دهم | ||
پرسش و نظرسنجی کلاسا | چندگزینه‌ای؛ حالت آزمون با گزینهٔ درست یا نظرسنجی | داخل کلاس زنده؛ ورود از گروه شاد؛ یک‌بار یا چندبار پاسخ | نمایش خودکار نتایج در کلاس | در مرورگر گوشی و رایانه، بدون نصب | سرویس ایرانی؛ پشتیبانی ۷ روز هفته | ||
Google Forms | پاسخ کوتاه، چندگزینه‌ای و چک‌باکس؛ کلید و امتیاز | جابه‌جایی ترتیب سؤال و گزینه؛ محدود کردن به یک پاسخ با ورود حساب Google | خلاصه، گزارش هر سؤال و نمره‌دهی پاسخ‌های فردی؛ اتصال به Google Sheets و خروجی CSV | ساخت و نمره‌دهی از مرورگر گوشی | استفادهٔ تجاری و آموزشی Google Workspace در ایران محدود است؛ دربارهٔ Google Forms شخصی سند صریحی نیست | ||
Microsoft Forms | Choice، Text، Rating، Date، Ranking، Likert، فایل؛ فرمول ریاضی؛ کلید و امتیاز | حالت Anyone can respond؛ یک پاسخ برای هر نفر فقط برای کاربران سازمانی | خروجی Excel | Preview گوشی | مشکلی برای دسترسی وجود ندارد | ||
Moodle | بانک سؤال؛ گزارش Manual grading برای سؤال‌هایی مثل Essay | تعداد تلاش، رمز، Safe Exam Browser؛ کاربر مهمان نمی‌تواند آزمون بدهد | CSV، XLSX، HTML، JSON، ODS | اپ رسمی؛ آزمون نیازمند Safe Exam Browser در اپ محدودیت دارد | روی سرور خودتان نصب می‌شود | ||
Wayground (نام جدید Quizizz) | ۱۸ نوع سؤال؛ زنده یا تکلیف | ورود با join code بدون حساب مدرسه | دقت، تکمیل، زمان پاسخ و تحلیل سؤال با امکان دانلود | بله | مشکلی برای دسترسی وجود ندارد | ||
Kahoot | برخی انواع سؤال به نوع حساب بستگی دارد | معمولاً بدون حساب با PIN، لینک یا QR | گزارش شرکت‌کننده و سؤال؛ XLSX یا Google Drive (بیش از ۴۰ سؤال فقط دادهٔ خام) | بله | مشکلی برای دسترسی وجود ندارد | ||
پرس‌لاین | چندگزینه‌ای و تشریحی؛ کلید و نمرهٔ خودکار | کد دانش‌آموز، تصادفی‌سازی، زمان‌بندی، لینک اختصاصی | نمودار و جدول؛ دانلود و اتصال Google Sheets | ساخت با گوشی | سرویس ایرانی؛ پشتیبانی تیکت و تلفن |
ابزارهای خارجی را پیش از امتحان روی اینترنت ثابت و همراه دانشآموزان خودتان بیازمایید. برای ساخت آزمون تستی آنلاین معمولاً تصمیم این‌طور است: برای کوییز تمرینی کلاسی ورود ساده مهم‌تر است؛ برای امتحان نمره‌دار مدرسه هویت مطمئن و خروجی کامل؛ برای آموزشگاه با چند مدرس، بانک سؤال مشترک و گزارش یکپارچه.
ترکیب آزمون با کلاس زنده
آزمون وقتی بیشترین فایده را دارد که بخشی از چرخهٔ تدریس باشد: سؤال تشخیصی پیش از کلاس، کوییز کوتاه وسط کلاس زنده، تمرین با بازخورد پس از کلاس و امتحان رسمی جدا با کنترل بیشتر. لازم نیست برای هر مرحله نرم افزار ساخت آزمون آنلاین جدایی بگیرید؛ مهم این است که هر مرحله هدف خودش را داشته باشد.
کلاسا سامانهٔ مدیریت یادگیری (LMS) و کلاس آنلاین است که در کنار شاد کار می‌کند و جایگزین آن نیست. گروه‌های شاد که مالک آن‌ها هستید به کلاسا متصل می‌شوند و دانشآموزان بدون ثبت‌نام دوباره وارد کلاس می‌شوند؛ اجرا هم در مرورگر و بدون نصب است. ابزار «پرسش و نظرسنجی» وسط کلاس زنده سؤال چندگزینه‌ای می‌سازد، به دو حالت نظرسنجی بدون گزینهٔ درست یا آزمون با گزینهٔ درست. میتوانید تعیین کنید هر شرکت‌کننده یک‌بار یا چندبار شرکت کند، و بعد از ساخت سؤال، در کلاس به دانشآموزان اطلاع داده می‌شود. تایمر امتحان، سؤال تشریحی یا بانک سؤال تصادفی در راهنمای پرسش و نظرسنجی نیامده است؛ پس برای امتحان رسمی آن را جایگزین آزمونساز نکنید.
حضور و غیاب جلسه هم در کلاسا با سربرگ‌های کاربران حاضر و غایب ثبت می‌شود و میتوانید فایلش را روی دستگاه خودتان دانلود کنید (راهنمای حضور و غیاب).
برای آزمون تشریحی یا آزمونی با لینک جدا، میتوانید از آزمونساز شاد استفاده کنید. راهنمایش پنج بخش دارد: خرید و فعال‌سازی، تعریف دبیران، ساخت آزمون و ایجاد لینک، تصحیح آزمون تشریحی و ورود دانشآموزان. اگر می‌خواهید کلاس زنده و آزمون در یک مسیر بمانند، ساخت سایت آزمون آنلاین جداگانه ورود دانش‌آموز را به دو جا پراکنده می‌کند.
برای نمونه، مدرس ریاضی وسط کلاس یک سؤال مفهومی می‌فرستد. وقتی بیشتر کلاس یک گزینهٔ غلط مشخص را انتخاب می‌کند، همان بدفهمی را دوباره توضیح میدهد و بعد از کلاس یک آزمون تمرینی می‌فرستد. گزارش پاسخها به او می‌گوید کدام مفهوم هنوز جا نیفتاده است.
هر کلاس را هم به مسابقهٔ امتیازی تبدیل نکنید. سرگرم‌کننده بودن برای امتحان نمره‌دار کافی نیست؛ کوییز وسط کلاس را برای فهمیدن و اصلاح تدریس بسازید و امتحان رسمی را جدا و با کنترل بیشتر برگزار کنید. آموزشگاهی که چند مدرس دارد، این تصمیم را باید همراه با انتخاب سامانه آموزش مجازی برای آموزشگاه‌ها بگیرد.
جمع‌بندی
هیچ نرم افزار ساخت آزمون آنلاینی برای همه بهترین نیست. نوع سؤال‌ها را مشخص کنید، سه یا چهار ابزار را با یک آزمون ده‌سؤالی واقعی روی گوشی دانشآموزان بیازمایید، خروجی را در ابزار مقصد باز کنید و وضعیت دسترسی را روی اینترنت خود دانشآموزان ببینید. برای کوییز تمرینی ورود ساده، برای امتحان نمره‌دار هویت مطمئن و گزارش کامل، و برای آموزشگاه چندمدرسی بانک سؤال مشترک اولویت دارد. هیچ تنظیمی تقلب را کاملاً حذف نمی‌کند، پس طراحی سؤال و فرایند آزمون را کنار ابزار جدی بگیرید.
سؤالات متداول
آزمونساز رایگان کافی است؟
برای کوییز تمرینی یا آزمونی با سؤالهای ساده، ابزار رایگان ممکن است کافی باشد؛ به شرطی که نوع سؤال، تصحیح و گزارش موردنیاز شما را پوشش دهد. پیش از انتخاب، یک آزمون نمونه بسازید و ورود دانشآموزان و پاسخگویی با گوشی را هم بسنجید.
نتایج آزمون را چطور خروجی بگیریم؟
ابتدا پاسخها را در بخش گزارشهای آزمون ببینید و سپس خروجی متناسب با نیازتان بگیرید. برای نمونه، Google Forms خلاصهٔ پاسخها و گزارش هر سؤال را نمایش میدهد و میتوانید پاسخها را برای بررسی و بایگانی به Google Sheets منتقل کنید.
دانش‌آموز بدون حساب کاربری می‌تواند آزمون بدهد؟
این موضوع به تنظیمات ورود ابزار بستگی دارد. در Google Forms می‌توان محدودیت پاسخگویی به کاربران یک دامنه را برداشت، اما این تنظیم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هر آزمون بدون حساب کاربری قابل پاسخگویی باشد. برای آزمون نمره‌دار نیز بهتر است هویت پاسخ‌دهنده مشخص باشد.
منابع و مراجع
برای بررسی و به‌روزرسانی اطلاعات این مقاله از منابع زیر استفاده شده است:
