وقتی آلودگی هوا، سرما یا یک شرایط اضطراری مدرسه را تعطیل می‌کند، مدیر و معاون با یک سؤال روبه‌رو می‌شوند: فردا کلاسها چطور ادامه پیدا کند؟ جواب معمول «مدرسه آنلاین» است، ولی هرکس چیزی از آن می‌فهمد: بعضی مدرسه‌ای رسمی با مجوز و بعضی فقط چند کلاس ویدیویی. این راهنما اول این حالت‌ها را از هم جدا می‌کند، بعد سراغ ظرفیت، برنامهٔ هفتگی، نقش‌ها و چک‌لیست ۲۴ ساعته می‌رود و در آخر کلاسا را به‌عنوان بستر مکمل شاد معرفی می‌کند.
مدرسهٔ آنلاین یعنی چه؟
مدرسه آنلاین یعنی ادامهٔ آموزش مدرسه بدون حضور فیزیکی، اما این عبارت سه شکل متفاوت دارد: مدرسهٔ مجازی رسمی و دارای مجوز، مدرسهٔ ترکیبی که بخشی از برنامه را آنلاین می‌کند، و مدرسهٔ حضوری‌ای که در تعطیلی موقت آموزش را غیرحضوری ادامه می‌دهد. این سه شکل از مدارس آنلاین مجازی را با هم یکی نگیرید؛ مجوز، مخاطب و مسئولیت هرکدام فرق دارد.
مدرسهٔ مجازی کامل و رسمی
اساسنامهٔ مدرسهٔ مجازی که شورای عالی آموزش‌وپرورش در ۵ خرداد ۱۴۰۴ تصویب کرد، مدرسهٔ مجازی را مانند مدرسهٔ عادی واحد ارائهٔ خدمات تعلیم‌وتربیت می‌داند که طبق ضوابط وزارت و در بسترهای مورد تأیید آن، آموزش را غیرحضوری با فناوری ارائه می‌کند. در این اساسنامه آموزش حضوری اولویت دارد و پذیرش برای گروه‌های مشخصی است، از جمله برخی بازماندگان از تحصیل، ایرانیان خارج از کشور و برخی دانشآموزان دارای شرایط خاص. بنابراین مدرسهٔ حضوری شما با برگزاری چند کلاس ویدیویی، «مدرسهٔ مجازی رسمی» نمی‌شود.
برای ثبت‌نام یا ادعای مدرک رسمی هم نام «مدرسه اینترنتی» یا داشتن وب‌سایت کافی نیست؛ مجوز مجموعه را از مرجع مربوط بررسی کنید. به همین دلیل عبارت «دبستان آنلاین» یا «دبیرستان آنلاین» همیشه به معنی مدرسهٔ دارای مجوز نیست.
مدرسهٔ ترکیبی
در مدرسهٔ ترکیبی بخشی از هفته حضوری و بخشی غیرحضوری است. چنین مدرسه‌ای به یک برنامه نیاز دارد که این دو بخش را به هم وصل کند، نه دو برنامهٔ جدا و ناسازگار.
مدرسهٔ آنلاین اضطراری
شکل سوم مدرسهٔ حضوری‌ای است که به‌دلیل آلودگی هوا، برودت، کمبود انرژی یا شرایط اضطراری چند روز یا چند هفته غیرحضوری میشود. اساسنامه هم در ماده ۱۱ پیش‌بینی کرده است که مدارس عادی هنگام ناتوانی از آموزش حضوری یا برای فعالیت‌های فوق‌برنامه می‌توانند از خدمات مدرسهٔ مجازی استفاده کنند. در این حالت کسی مدرسهٔ مجازی تأسیس نمی‌کند؛ فقط می‌خواهد کلاسها بدون سردرگمی ادامه پیدا کند.
یک مدرسه آنلاین عملیاتی چند جزء دارد: کلاس زنده، برنامهٔ هفتگی، کانال ثابت اطلاعرسانی، تکلیف و محتوا، حضور و غیاب، ارزیابی، پشتیبانی خانواده و مسیر جایگزین برای قطعی اینترنت. فرستادن چند لینک کلاس این مجموعه را نمی‌سازد؛ دانشآموز باید بداند کِی حاضر شود، چه کاری را مستقل انجام دهد و تکلیف و بازخورد را از کجا پیگیری کند.
برنامهٔ هفتگی کلاسها و تقسیم ظرفیت
ظرفیت را با تعداد کاربران همزمان در شلوغترین ساعت حساب کنید، نه با تعداد کل دانشآموزان. اگر ساعت کلاس پایه‌ها را جابه‌جا کنید، می‌توانید اوج هم‌زمانی را نصف کنید و برای ظرفیت کمتری هزینه بدهید.
فرمول عملی ساده است: ظرفیت لازم تقریباً برابر است با دانشآموزان همزمان در شلوغترین بازه، به‌اضافهٔ معلمان و ناظران همان جلسات. در کلاسا هم سقف کاربر شامل مدیران رویداد میشود، پس معلم را هم حساب کنید. فرض کنید ۱۲ کلاس ۲۵ نفره ساعت ۸ همزمان برگزار شوند؛ این حدود ۳۰۰ نفر همزمان است. اگر کلاسها را در دو بلوک ششکلاسه تقسیم کنید، اوج به حدود ۱۵۰ نفر می‌رسد.
تقسیم زمانی سابقه هم دارد. در اسفند ۱۴۰۴ برای آموزش غیرحضوری، بازهٔ ۸ تا ۱۲ برای متوسطه و ۱۳ تا ۱۷ برای ابتدایی اعلام شد و بستهٔ آموزشی آفلاین به‌عنوان مسیر جایگزین در نظر گرفته شد. مدرسه شما می‌تواند همین منطق را در مقیاس خودش اجرا کند.
برنامه دبستان و دبیرستان در مدارس آنلاین یکسان نیست. دانشآموز کوچک‌تر به نظارت همزمان بیشتری نیاز دارد، پس در دبستان آنلاین جلسهها را کوتاه‌تر و فعالیت‌ها را ساده‌تر بگیرید؛ در یک مدرسه آنلاین ابتدایی، همراهی ولی هم بخشی از برنامه است. در دبیرستان آنلاین جلسهها می‌توانند طولانی‌تر باشند، به شرط اینکه بین آن‌ها فعالیت مستقل تعریف شده باشد.
برنامه شش‌ساعتهٔ حضوری را عیناً آنلاین نکنید. هر درس را با سه چیز بنویسید: زمان جلسه، فعالیت مستقل و موعد ارسال. بعد حجم کار همهٔ درس‌ها را کنار هم ببینید؛ اگر هر معلم فیلم و تکلیف دیجیتال اضافه کند و برنامه را تعدیل نکند، بار کار برای دانشآموز نامتناسب میشود. الگوی ساده این است: مطالعهٔ کوتاه پیش از جلسه، کلاس زنده برای رفع ابهام و تمرین پس از آن.
نقش مدیر، معلم و اولیا
در مدارس آنلاین، مدیر سیستم را اداره می‌کند، معلم هدف و فعالیت و بازخورد را مشخص می‌کند و ولی محیط و ورود کودک را آماده می‌کند. ولی معلم دوم تمام‌وقت نیست و نباید بهجای کودک سؤال حل کند.
مدیر و معاون مسئول برنامهٔ کلاسها، انتخاب بستر رسمی، ظرفیت همزمان و یک پیام واحد به همه هستند. فهرست دانشآموزانی که دستگاه یا اتصال ندارند هم با آن‌هاست. باید یک مسئول پشتیبانی فنی تعیین کنند، تشکیل کلاسها و حضور را پایش کنند و راه جایگزین برای زمان اختلال داشته باشند. در دبیرستان آنلاین این پایش اهمیت بیشتری دارد، چون دانشآموزان مستقل‌ترند و غیبت بی‌صدا راحت‌تر اتفاق می‌افتد.
معلم تدریس را کوتاه‌تر می‌کند، پرسش و تعامل می‌گذارد، تکلیف قابل پیگیری می‌دهد و بازخورد می‌دهد. کلاس حضوری را فقط جلوی دوربین تکرار نکند. این کار ساده نیست: پژوهشی منتشرشده در دانشگاه فرهنگیان (۱۴۰۴) نشان می‌دهد معلمان ابتدایی به مهارت تولید محتوا نیاز دارند، تجهیزات کافی برای محتوای متنوع ندارند و زیرساخت فضای مجازی مطلوب نیست. پس فشار را با برنامهٔ منظم کم کنید و برای مهارت‌ها هم یک برنامهٔ توانمندسازی معلمان بچینید.
ولی محیط و دستگاه را آماده می‌کند، در ورود کمک می‌کند (به‌ویژه در ابتدایی) و مشکل را اعلام می‌کند. اوئی‌سی‌دی توصیه می‌کند سیاست آموزش آنلاین نقش حمایتی والدین را تقویت کند، بی‌آنکه بار نامتناسبی بر خانواده بگذارد. زینب حمیدی، معلم خراسان جنوبی، در گزارشی از همشهری آنلاین گفته است پس از راه‌اندازی شاد معلمان در فضای منسجم‌تری با دانشآموزان در ارتباط بودند. برای خانواده هم یک مسیر ارتباطی روشن همین کار را می‌کند و اصول تعامل مدرسه با والدین از همین‌جا شروع میشود.
دانشآموز متناسب با سنش باید انجام فعالیت و اعلام مشکل را تمرین کند. یک دانشآموز پایهٔ اول فقط باید یاد بگیرد چطور وارد شود؛ دانشآموز دبیرستانی می‌تواند پیگیری تکلیف را هم بر عهده بگیرد.
تعطیلی ناگهانی: چک‌لیست ۲۴ ساعته
وقتی خبر تعطیلی می‌رسد، در ۲۴ ساعت چهار کار انجام دهید: تصمیم رسمی و یک پیام واحد، برنامه و اتاق هر کلاس، آزمون کوتاه با معلمان و مسیر آفلاین، و ارسال برنامهٔ قطعی و پایش روز اول. هرچه این چهار کار منظم‌تر انجام شود، کلاس آنلاین مدارس زودتر راه می‌افتد.
ساعت ۰ تا ۲: تصمیم رسمی را فقط از مرجع رسمی بگیرید؛ اخبار جعلی دربارهٔ غیرحضوری شدن مدارس منتشر شده است. بعد یک پیام واحد به کارکنان و خانواده‌ها بدهید، پایه‌ها و شیفت‌های غیرحضوری را مشخص کنید و بستر مدرسه را فعال کنید.
ساعت ۲ تا ۶: برنامهٔ روز بعد را بنویسید، اتاق یا لینک هر کلاس را تعیین کنید، حساب معلمان را بررسی کنید و یک مسئول پشتیبانی تعیین کنید.
ساعت ۶ تا ۱۲: یک آزمون کوتاه با معلمان بگیرید تا مطمئن شوید همه می‌توانند وارد شوند. فهرست دانشآموزان بدون دستگاه یا اتصال را بسازید و برای آن‌ها PDF، فایل صوتی یا تکلیف آفلاین آماده کنید.
ساعت ۱۲ تا ۲۴: برنامهٔ قطعی، روش ورود و راه پشتیبانی را بفرستید، اولین کلاسها را تشکیل دهید، حضور را کنترل کنید و مشکلات روز اول را ثبت کنید.
برای نمونه، معاون ساعت ۱۸ خبر تعطیلی را می‌گیرد. بهجای اینکه هر معلم پیام جداگانه بفرستد، برنامهٔ مرکزی را تا ساعت ۲۰ قطعی می‌کند و تا ساعت ۲۱ برای همه می‌فرستد. خانواده‌ها هم بهجای چند لینک متناقض، یک پیام می‌گیرند.
تعداد ابزارها را هم کم نگه دارید. یونسکو همین را توصیه می‌کند و می‌گوید ابزار را بر اساس اینترنت، برق و مهارت دیجیتال معلم و دانشآموز انتخاب کنید.
انتخاب پلتفرم برای مدرسه
پلتفرم مدرسه را با مقررات آموزش‌وپرورش، ظرفیت همزمان، سن دانشآموز و اینترنت خانواده‌ها بسنجید. در مدارس تابع وزارت، شاد سکوی رسمی آموزش مجازی است و هر ابزار دیگری باید در همین چارچوب انتخاب شود.
طبق بخشنامهٔ ۲ تیر ۱۴۰۴، شاد «سکوی رسمی آموزش مجازی وزارت آموزش‌وپرورش» معرفی شد و برگزاری کلاس در ایام غیرحضوری در شاد و به‌ویژه سرویس کلاس مجازی شاد مجاز اعلام شد. پس انتخاب پلتفرم برای مدرسه اینترنتی شما در عمل یعنی انتخاب ابزاری که در کنار شاد یا در چارچوب آن کار کند.
برای انتخاب کلاس مجازی مدارس این معیارها را بسنجید:
معیار | سؤال مدیر | در کلاسا |
|---|---|---|
ظرفیت همزمان | شلوغترین ساعت مدرسه را تحمل می‌کند؟ | بسته‌ها بر اساس کاربر همزمان؛ تعداد کلاس نامحدود |
کنترل نقش‌ها | میکروفن، دوربین و نقش معلم و دانشآموز قابل مدیریت است؟ | مدیریت میکروفن و دوربین؛ ۴ دوربین همزمان در هر کلاس |
حضور و غیاب | خروجی قابل پیگیری دارد؟ | سربرگ حاضر و غایب و دانلود فایل |
محتوا و تخته | اشتراک فایل و وایت‌برد دارد؟ | مدیریت فایل، اشتراک صفحه و تخته وایت‌برد |
سازگاری | با گوشی و مرورگر کار می‌کند و نصب لازم دارد؟ | در مرورگر گوشی و رایانه، بدون نصب |
پشتیبانی | پشتیبان در ساعت‌های کاری هست؟ | پشتیبانی ۷ روز هفته با تلفن و چت |
سازمان‌دهی | گروه‌بندی و مسیر تکلیف دارد؟ | گروه‌بندی تصادفی یا دستی |
پیش از تصمیم نهایی برای کلاس آنلاین مدارس، ظرفیت را در یک آزمون اولیه بسنجید: چند کلاس موازی راه بیندازید، نقش‌های مختلف را امتحان کنید و فایل‌های لازم را بارگذاری کنید. یک مسیر واحد برای اطلاعیه و یک راه روشن برای گزارش مشکل هم تعریف کنید.
بستهٔ ویژهٔ مدارس در کلاسا
کلاسا برای مدارس بستهٔ ویژه‌ای با اعتبار تا پایان سال تحصیلی دارد که ظرفیتش بر اساس کاربر همزمان انتخاب میشود. کلاسا مکمل آموزش در بستر شاد برای مدارس آنلاین مجازی است، نه جایگزین آن؛ سامانهٔ مدیریت یادگیری و کلاس آنلاینی است که در کنار شاد کار می‌کند.
بستهٔ مدارس این مشخصات را دارد: ظرفیت همزمان از ۵۰ تا ۳۰۰ نفر، تعداد کلاس نامحدود، ۴ دوربین همزمان در هر کلاس و ۳ گیگابایت فضای فایل. برای ظرفیت بیشتر، سرویس‌های آموزشی تا ۲۰۰۰ کاربر همزمان هم هست و بالاتر از آن با تماس تعیین میشود. بسته‌ها بر اساس ظرفیت و مدت اعتبار عرضه می‌شوند و قیمت هرکدام در صفحهٔ تعرفه‌های کلاسا آمده است.
سقف کاربر مجموع همهٔ کلاس‌های سرویس است و معلم و برگزارکننده را هم شامل میشود؛ یعنی مجموع نفرات آنلاین در همهٔ رویدادها از ظرفیت سرویس بیشتر نمی‌شود. برای همین برنامهٔ هفتگی که اوج هم‌زمانی را پایین می‌آورد، مستقیم روی انتخاب بسته اثر می‌گذارد.
گروه‌های شادی که مالک آن‌ها هستید به‌صورت پیش‌فرض به کلاسا متصل‌اند و دانشآموزان بدون ثبت‌نام مجدد وارد کلاس می‌شوند. برای خرید، در شاد وارد گروه شوید، از اطلاعات گروه به بخش کلاس مجازی بروید و «خرید کلاس مجازی» را بزنید؛ یا با شمارهٔ موبایل از kelasa.vc وارد پنل شوید و از بخش سرویس‌ها خرید کنید. پس از خرید، کلاس برای همهٔ گروه‌هایی که مالکشان هستید فعال میشود و به چند سرویس همزمان نیازی نیست.
امکانات کلاس شامل صدا و تصویر، وایت‌برد، مدیریت و پخش فایل، اشتراک صفحه از رایانه، حضور و غیاب با خروجی، پرسش و نظرسنجی، گروه‌بندی و ضبط رویداد است. کلاس در مرورگر Chrome یا Firefox بدون نصب اجرا میشود، محیطش فارسی، انگلیسی و عربی است و اینترنت مصرفی داخل کلاسا برای کاربران همراه‌اول بدون هزینه است. پشتیبانی هر روز هفته از طریق تلفن و چت آنلاین در دسترس است. همین مسیر برای کلاس جبرانی و جلسهٔ آنلاین اولیا هم کار می‌کند.
کلاسا در سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ در اختیار مدارس کشور قرار می‌گیرد و بستر مکمل آموزش در شاد است.
جمع‌بندی
مدرسه آنلاین یک چیز واحد نیست: مدرسهٔ مجازی رسمی اساسنامه و مجوز خودش را دارد، اما کاری که یک مدیر در تعطیلی ناگهانی می‌کند، ادامهٔ آموزش مدرسهٔ حضوری در بستری مورد تأیید است. برای این کار ظرفیت را بر اساس شلوغترین ساعت حساب کنید، برنامهٔ دبستان و دبیرستان را جدا بنویسید و نقش مدیر، معلم و ولی را از قبل روشن کنید. در ۲۴ ساعت اول با یک پیام واحد و یک مسیر ورود، سردرگمی را کم کنید و بستری انتخاب کنید که در چارچوب شاد کار می‌کند؛ کلاسا یکی از این گزینه‌هاست، به‌عنوان مکمل، نه جایگزین.
سؤالات متداول
مدارس چطور کلاس مجازی برگزار کنند؟
ابتدا برنامهٔ کلاسها، بستر مجاز و یک مسیر ثابت اطلاعرسانی را مشخص کنید. سپس حساب معلمان و اتاقهای کلاس را بررسی کنید، مسئول پشتیبانی بگذارید و برای دانشآموزانی که دستگاه یا اینترنت ندارند، محتوا و تکلیف آفلاین آماده کنید. در روز اجرا، حضور و مشکلات را پیگیری کنید.
برای کل مدرسه چه ظرفیتی لازم است؟
ظرفیت را بر اساس بیشترین تعداد کاربران همزمان در شلوغترین بازه بسنجید، نه تعداد کل دانشآموزان مدرسه. دانشآموزان، معلمان و ناظران همان جلسهها را هم حساب کنید. برای نمونه، ۱۲ کلاس ۲۵ نفره که همزمان برگزار شوند حدود ۳۰۰ دانشآموز دارند؛ با تقسیمشان به دو بلوک ششکلاسه، اوج دانشآموزان همزمان حدود ۱۵۰ نفر میشود.
مدرسهٔ آنلاین برای ابتدایی مناسب است؟
آموزش غیرحضوری برای دانشآموزان ابتدایی هم قابل اجراست، اما باید با سن آنان تناسب داشته باشد. جلسههای زنده را کوتاه و روشن تنظیم کنید، برای فعالیت مستقل زمان بگذارید و از خانواده بخواهید در آمادهکردن محیط و ورود کودک کمک کند، نه اینکه بهجای او درس بدهد یا تمرین حل کند.
